თენგიზ ვერულავა
მედიცინის დოქტორი, კავკასიის უნივერსიტეტის პროფესორი, ჯანდაცვის პოლიტიკის ინსტიტუტის დირექტორი
შეერთებული შტატები ფლობს მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე განვითარებულ სამეცნიერო და კლინიკურ პოტენციალს, თუმცა მისი ჯანდაცვის სისტემა შედეგებით ვერ ამართლებს ამ რესურსებს. ამერიკა ჯანდაცვაზე ხარჯავს უფრო მეტს, ვიდრე ნებისმიერი სხვა განვითარებული ქვეყანა, მაგრამ სიცოცხლის ხანგრძლივობით, თავიდან აცილებადი სიკვდილიანობითა და პაციენტის კმაყოფილებით ჩამორჩება ევროპისა წამყვან ქვეყნებს.
რატომ? პასუხი სულ უფრო ხშირად ერთ სიტყვამდე დადის – მოგება.
როგორ იქცა ჯანდაცვა საინვესტიციო პროდუქტად?
ბოლო ათწლეულების განმავლობაში აშშ-ის ჯანდაცვის პოლიტიკა სულ უფრო მეტად დაემორჩილა ბაზრის ლოგიკას. სახელმწიფო პროგრამები — Medicare (ხანდაზმულებისთვის) და Medicaid (დაბალი შემოსავლის მქონეებისთვის) — ეტაპობრივად „გადაეცა“ კერძო სადაზღვევო კომპანიებს. შედეგად, სწორედ საჯარო ფული გახდა კერძო მზღვეველების შემოსავლების მთავარი წყარო.
თეორიულად, ამ მიდგომას უნდა გაეზარდა სისტემის ეფექტიანობა. რეალურად კი მოხდა პირიქით:
- გაიზარდა ჯანდაცვის ადმინისტრაციული ხარჯები;
- გამკაცრდა სამედიცინო მომსახურებაზე წვდომა;
- ხოლო გადასახადის გადამხდელებისთვის სისტემა კიდევ უფრო გაძვირდა.
არსებული შეფასებების მიხედვით, Medicare-ი კერძო სადაზღვევო კომპანიებს ერთ ბენეფიციარზე საშუალოდ 22%-ით მეტს უხდის, ვიდრე იმავე მომსახურების დაფინანსება სრულად საჯარო მოდელში მოითხოვდა.
კერძო სადაზღვევო კომპანიები მომხმარებლებს აქტიურად იზიდავენ შედარებით დაბალი პრემიებითა და დამატებითი სერვისების დაპირებით. თუმცა კვლევები მიუთითებს, რომ ამგვარი შეთავაზებების რეალური ფინანსური სარგებელი მეტწილად დეკლარაციულია, ხოლო სამედიცინო მომსახურებაზე შეზღუდვები — მკაცრი.
ტრადიციული საჯარო Medicare-ისგან განსხვავებით, კერძო სადაზღვევო კომპანიები:
- ზღუდავენ პაციენტების მიერ ექიმებისა და საავადმყოფოების არჩევანს;
- ხშირად არ ფარავენ ძვირადღირებულ სპეციალიზებულ კლინიკებს;
- მოითხოვენ წინასწარ ავტორიზაციას, რაც მკურნალობას აყოვნებს.
ყველაზე მძიმე შედეგები კი რთული და ქრონიკული დაავადებების მქონე პაციენტებზე აისახება.
მოგებაზე ორიენტირებული ჯანდაცვის კონგლომერატების საქმიანობა ხშირად ხასიათდება სისტემური ფინანსური დარღვევებით და ისინი არაერთხელ აღმოჩენილან ფინანსური სკანდალების ცენტრში. აშშ-ის მსხვილმა საავადმყოფოთა ქსელებმა წლების განმავლობაში მილიარდობით დოლარის ჯარიმა გადაიხადეს Medicare-ისა და Medicaid-ის თაღლითური ბილინგის, პაციენტთა უკანონო მიმართვისა და არასაჭირო სამედიცინო ჩარევების გამო.
მოგებაზე ორიენტირებულ კერძო კლინიკებს არაერთხელ წაუყენეს ბრალდებები, რომ ისინი სისტემურად ახდენდნენ ზეწოლას სასწრაფო დახმარების დეპარტამენტის ექიმებზე დაბალი სიმძიმის მქონე პაციენტების ჰოსპიტალიზაციისათვის, რაც მიზნად ისახავდა საწოლფონდის ხელოვნურად შევსებას და ფინანსური შემოსავლების ზრდას. ამ კონტექსტში, ერთ-ერთმა უმსხვილესმა მოგებაზე ორიენტირებულმა საავადმყოფოთა ქსელმა — Tenet-მა — 100 მილიონი აშშ დოლარი ჯარიმა გადაიხადა იმ პაციენტების კომპენსაციის სახით, რომლებიც ამტკიცებდნენ, რომ ისინი უკანონოდ იყვნენ მოთავსებულნი კომპანიის ფსიქიატრიულ დაწესებულებებში მაღალი სადაზღვევო ანაზღაურების მისაღებად. გარდა ამისა, Tenet-ს დაეკისრა 395 მილიონი დოლარის ოდენობის კომპენსაცია 750 პაციენტის მიმართ, რომლებსაც ჩაუტარეს არასაჭირო გულის ქირურგიული ოპერაციები, მათ შორის პაციენტებს, რომელთაც გულის დაავადება საერთოდ არ აღენიშნებოდათ.
პარალელურად, კერძო ინვესტორთა საკუთრებაში მყოფი სამედიცინო ორგანიზაციები ხშირად ამცირებენ არამოგებიან, თუმცა საზოგადოებრივად კრიტიკულ სერვისებს და აფართოებენ მაღალშემოსავლიან პროცედურებს იმ შემთხვევაშიც კი, როდესაც მათ უკან რეალური სამედიცინო საჭიროება არ დგას. ანალოგიური ტენდენციები შეინიშნება დიალიზის, ხანგრძლივი მოვლისა და ჰოსპისის სფეროებშიც, სადაც მოგებაზე ორიენტირებული მოდელი დაკავშირებულია უფრო მაღალ ხარჯებთან, მომსახურების დაბალ ხარისხთან და პაციენტებისთვის ნაკლებად ხელსაყრელ შედეგებთან.
ბოლო წლებში ჯანდაცვის სფეროში განსაკუთრებით გააქტიურდნენ კერძო კაპიტალის ფონდები. მათი სტრატეგია ეფუძნება კლინიკების სწრაფ შეძენას, ხარჯების მკაცრ შეკვეცას, შემოსავლების ზრდას და აქტივების 3–5 წელიწადში გაყიდვას.
კვლევები აჩვენებს, რომ ასეთ სამედიცინო დაწესებულებებში:
- მცირდება პერსონალი (განსაკუთრებით ექთნები);
- უარესდება მომსახურების ხარისხი;
- იზრდება სიკვდილიანობა გარკვეულ კატეგორიებში.
შედეგად, ჯანდაცვა, რომელიც ბუნებრივად გრძელვადიან ზრუნვას მოითხოვს, გადაიქცა მოკლევადიანი მოგების ინსტრუმენტად.
რატომ არის საინტერესო ეს საქართველოსთვის?
საქართველოში ჯანდაცვის პროვაიდერების დაახლოებით 80% კერძოა. თავად კერძო სექტორის მონაწილეობა პრობლემას არ ქმნის. პრობლემა იწყება მაშინ, როცა:
- რეგულაციური ჩარჩოები სუსტია ან არასაკმარისად აღსრულდება;
- სახელმწიფო დაფინანსება და ანაზღაურების მექანიზმები არ არის მიბმული მომსახურების ხარისხსა და შედეგებზე და ამის ნაცვლად მოცულობაზეა ორიენტირებული;
- ფინანსური მოგება საზოგადოებრივ მიზნებზე მაღლა დგება.
აშშ-ის გამოცდილება გვაჩვენებს, რომ საჯარო ფულის კერძო ინტერესებზე გადაცემამ, მკაფიო წესების გარეშე, შეიძლება სისტემა უფრო ძვირი და ნაკლებად სამართლიანი გახადოს.
რა შეიძლება ვისწავლოთ?
საქართველოსთვის კრიტიკულად მნიშვნელოვანია:
- ძლიერი რეგულაცია კერძო პროვაიდერებზე;
- გამჭვირვალე კონტრაქტები საჯარო დაფინანსების შემთხვევაში;
- ხარისხზე და შედეგებზე დაფუძნებული ანაზღაურება;
- პრევენცია იმისა, რომ ჯანდაცვა მხოლოდ ფინანსურ პროდუქტად არ გადაიქცეს.
დასკვნა
ჯანდაცვა არ არის ჩვეულებრივი ბაზარი. აქ გადაწყვეტილებებს სიცოცხლის ფასი აქვს. აშშ-ის მაგალითი გვიჩვენებს, რომ როცა სისტემა მთლიანად მოგების ლოგიკას ექვემდებარება, შედეგი ძვირი, უთანასწორო და არაეფექტიანია.
