Ill. Niklas Elmehed © Nobel Prize Outreach
შვედეთის მეცნიერებათა სამეფო აკადემიამ ფიზიკის დარგში 2026 წლის ნობელის პრემია ამერიკელ პროფესორს, ფრენსის ჰალზენს მიანიჭა. მან ეს პრესტიჟული ჯილდო IceCube Neutrino Observatory-ის შექმნაში შეტანილი გადამწყვეტი წვლილისა და ასტროფიზიკური წარმოშობის მაღალი ენერგიის ნეიტრინოების აღმოჩენისთვის დაიმსახურა.
ჰალზენმა სამხრეთ პოლუსის სქელი ყინულის ფენის ნეიტრინოების დასაფიქსირებლად გამოყენების იდეა ჯერ კიდევ 1988 წელს გააჟღერა. სწორედ ამ ხედვას დაეფუძნა IceCube-ი – ანტარქტიდის ყინულში, ერთ კუბურ კილომეტრზე განთავსებული სინათლის ოპტიკური სენსორების გიგანტური სისტემა, რომლის მშენებლობაც 2011 წელს დასრულდა.
ნეიტრინოები ელემენტარული ნაწილაკებია, რომლებიც სამყაროში უხვად გვხვდება და დედამიწასა თუ ადამიანის სხეულში თითქმის უვალენტოდ გადის. თუმცა, უკიდურესად იშვიათად, ყინულის ატომურ ბირთვებთან შეჯახებისას ისინი სინათლის სუსტ ნათებას ტოვებს, რასაც „IceCube“-ის მგრძნობიარე დეტექტორები აფიქსირებს.
ობსერვატორიის ამოქმედებიდან მალევე მეცნიერებმა მაღალი ენერგიის ნეიტრინოები აღმოაჩინეს და დაადასტურეს, რომ მათი ნაწილი მზის სისტემის მიღმა არსებული შორეული კოსმოსური წყაროებიდან მოდიოდა. ვინაიდან ნეიტრინოები გზად არც მაგნიტური ველებით იხრება და არც ენერგიას კარგავს, ისინი სამყაროს ყველაზე მაღალენერგეტიკულ პროცესებზე პირდაპირ ინფორმაციას ატარებს.
ნობელის კომიტეტის შეფასებით, ფრენსის ჰალზენის სამეცნიერო ხედვამ საფუძველი ჩაუყარა „ასტრონომიის სრულიად ახალ ერას“, რომელმაც სამყაროს დაკვირვების შესაძლებლობები ფუნდამენტურად შეცვალა.
Forbes Georgia-ს აღმასრულებელი რედაქტორი
