ბოლო წლებში საქართველოში მნიშვნელოვანი ნაბიჯები გადაიდგა როგორც ფინანსური ანგარიშგების, ისე საჯარო ფინანსების მართვის სფეროში. კერძო სექტორისთვის ფინანსური ანგარიშგების საერთაშორისო სტანდარტების (ფასს/IFRS) დანერგვამ მნიშვნელოვნად გაზარდა გამჭვირვალობა, ხოლო საჯარო სექტორში ეტაპობრივად მიმდინარეობს საჯარო სექტორის ბუღალტრული აღრიცხვის საერთაშორისო სტანდარტების (სსბასს/IPSAS) დანერგვის პროცესი.

თუმცა არსებობს ერთი საკითხი, რომელიც, ჩემი აზრით, უფრო ფართო პროფესიულ და საზოგადოებრივ დისკუსიას იმსახურებს:

რამდენად სწორია, რომ სახელმწიფოს მფლობელობაში არსებული ყველა მსხვილი საწარმო ფინანსურ ანგარიშგებას კვლავ ფასს-ის საფუძველზე ამზადებდეს?

ეს კითხვა შეიძლება ერთი შეხედვით უცნაურად ჟღერდეს. ფასს მსოფლიოში ყველაზე ფართოდ გამოყენებული ფინანსური ანგარიშგების ჩარჩოა და მისი მთავარი მიზანია ინვესტორებისა და კაპიტალის მიმწოდებლების ინფორმაციული საჭიროებების დაკმაყოფილება. სწორედ ამიტომ ის განსაკუთრებით ეფექტიანია კერძო სექტორისთვის, სადაც მთავარი მიზანი ეკონომიკური სარგებლის შექმნა და კაპიტალის ეფექტიანი განაწილებაა.

თუმცა სწორედ აქ ჩნდება მთავარი კითხვა — ყველა სახელმწიფო საწარმოს ძირითადი დანიშნულება ნამდვილად ინვესტორებისთვის მოგების გენერირებაა?

თუ გადავხედავთ სახელმწიფო საწარმოების მნიშვნელოვან ნაწილს, განსაკუთრებით ინფრასტრუქტურულ, მუნიციპალურ და საზოგადოებრივი მომსახურების გამწევ კომპანიებს, დავინახავთ, რომ მათი არსებობის მთავარი მიზანი ხშირად არა მოგება, არამედ საზოგადოებისთვის აუცილებელი სერვისების მიწოდებაა:

• წყალმომარაგება და წყალარინება;
• კანალიზაცია;
• მელიორაცია;
• საზოგადოებრივი ტრანსპორტი;
• გზები;
• მუნიციპალური სერვისები

ზოგიერთი ასეთი კომპანია შეიძლება წლების განმავლობაში ზარალიანიც კი იყოს, მაგრამ მისი საქმიანობის შეწყვეტა საზოგადოებას გაცილებით უფრო ძვირი დაუჯდეს, ვიდრე მისი დაფინანსება.

სწორედ აქ იწყება საინტერესო დისკუსია.

რა ინფორმაციას უნდა აწვდიდეს სახელმწიფო საწარმოს ფინანსური ანგარიშგება?

ფასს ძირითადად აგებულია ეკონომიკური სარგებლის კონცეფციაზე. აქტივის ღირებულება საბოლოოდ უკავშირდება იმ ეკონომიკურ სარგებელს, რომელსაც იგი მომავალში შექმნის. შესაბამისად, თუ აქტივი პირდაპირ ფინანსურ შემოსავალს ვერ ქმნის ან მისი რეალიზება პრაქტიკულად შეუძლებელია, ფასს-ის ლოგიკის ფარგლებში მისი ღირებულება შესაძლოა მნიშვნელოვნად შემცირდეს.

შედეგად შეიძლება მივიღოთ პარადოქსული სურათი: სახელმწიფო საწარმოს ბალანსში მრავალმილიონიანი ინფრასტრუქტურული აქტივი, რომლის შექმნაზეც სახელმწიფომ და საზოგადოებამ უზარმაზარი რესურსი დახარჯა და რომელიც ათწლეულების განმავლობაში ემსახურება მოსახლეობას, შესაძლოა თითქმის ნულოვანი ან სიმბოლური ღირებულებით იყოს წარმოდგენილი.

რა თქმა უნდა, ეს ფასს-ის შეცდომა არ არის – ფასს ზუსტად იმას აკეთებს, რისთვისაც შეიქმნა.

მაგრამ სწორედ აქ ჩნდება მთავარი კითხვა:

არის თუ არა ეს ინფორმაცია ყველაზე სასარგებლო იმ მომხმარებლისთვის, რომელიც ცდილობს გაიგოს, რამდენად ეფექტიანად მართავს სახელმწიფო საზოგადოებრივ რესურსებს?

თუ სახელმწიფო საწარმოს მთავარი ფუნქცია არა მოგების მიღება, არამედ საზოგადოებრივი სერვისის მიწოდებაა, მაშინ ბუნებრივად ჩნდება კითხვა — უნდა ეფუძნებოდეს თუ არა მისი ანგარიშგება მხოლოდ ეკონომიკური სარგებლის შეფასებას?

IPSAS და „მომსახურების პოტენციალის“ კონცეფცია

საჯარო სექტორის ბუღალტრული აღრიცხვის საერთაშორისო სტანდარტები — სსბასს/IPSAS — ამ საკითხს განსხვავებული კუთხით უყურებს.

სსბასს-ში მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია „მომსახურების პოტენციალის“ (Service Potential) კონცეფციას. ეს ნიშნავს, რომ აქტივის ღირებულება შეიძლება განისაზღვროს არა მხოლოდ იმ ეკონომიკური სარგებლის მიხედვით, რომელსაც ის ქმნის, არამედ იმ საზოგადოებრივი სარგებლის მიხედვითაც, რომელსაც ის უზრუნველყოფს.

ეს განსხვავება, ერთი შეხედვით, ტექნიკურ დეტალს ჰგავს, მაგრამ რეალურად ანგარიშგების ფილოსოფიას ცვლის.

ფასს კითხულობს:

„რა ეკონომიკურ სარგებელს ქმნის ეს აქტივი?“

სსბასს დამატებით კითხულობს:

„რა საზოგადოებრივ სარგებელს ქმნის ეს აქტივი?“

და სახელმწიფო საწარმოების შემთხვევაში ეს კითხვა ხშირად არანაკლებ მნიშვნელოვანია.

სწორედ ამიტომ, ვფიქრობ, ღირს მსჯელობა, რამდენად სწორია, რომ ყველა სახელმწიფო საწარმო ავტომატურად IFRS-ის ჩარჩოში რჩებოდეს, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მათი ძირითადი მისია საზოგადოებრივი მომსახურებაა და არა კომერციული მოგების მაქსიმიზაცია.

საქართველო და IPSAS-ის რეფორმა

საქართველოში საჯარო სექტორის აღრიცხვის რეფორმა უკვე რამდენიმე წელია, მიმდინარეობს და სახელმწიფოს აღებული აქვს ვალდებულება, საჯარო სექტორის ფინანსური აღრიცხვა და ანგარიშგება ეტაპობრივად დააახლოოს IPSAS-ის მოთხოვნებთან.

ეს მნიშვნელოვანი და პოზიტიური პროცესია, რადგან თანამედროვე საჯარო ფინანსების მართვა შეუძლებელია ხარისხიანი და სანდო ფინანსური ინფორმაციის გარეშე.

თუმცა დღეს დისკუსია მხოლოდ ტექნიკური დანერგვის ფარგლებს სცდება.

ალბათ დღეს უნდა ვიფიქროთ კითხვაზე — უნდა გავრცელდეს თუ არა IPSAS-ის პრინციპები სახელმწიფო მფლობელობაში არსებულ გარკვეულ საწარმოებზეც (შპს/სს), განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც მათი საქმიანობის არსი უფრო მეტად საზოგადოებრივი მომსახურებაა, ვიდრე კომერციული საქმიანობა.

საბოლოო პასუხი, რა თქმა უნდა, მარტივი არ არის.

შესაძლოა სხვადასხვა ტიპის სახელმწიფო საწარმოს სხვადასხვა საანგარიშგებო მიდგომა სჭირდებოდეს.

თუმცა დისკუსია, ვფიქრობ, უკვე დაწყებულია და ის აუცილებლად გაგრძელდება.

IPSAS — პროფესიული საზოგადოების ახალი გამოწვევა

ამ თემის აქტუალობა მხოლოდ სახელმწიფო უწყებებისა და სახელმწიფო საწარმოების დონეზე არ შემოიფარგლება.

სულ უფრო აშკარა ხდება, რომ IPSAS-ის წარმატებული დანერგვა მოითხოვს შესაბამისი პროფესიული ეკოსისტემის განვითარებასაც.

სწორედ ამაზე იყო მნიშვნელოვანი მსჯელობა საქართველოს პროფესიონალ ბუღალტერთა და აუდიტორთა ფედერაციის (ბაფ) მიერ ახლახან ორგანიზებულ საერთაშორისო კონფერენციაზეც, სადაც საჯარო სექტორის ანგარიშგებისა და IPSAS-ის საკითხები ერთ-ერთ მნიშვნელოვან თემად განიხილებოდა.

როგორც ჩანს, პროფესიულ საზოგადოებაში იზრდება ინტერესი, რომ ბაფმა უფრო აქტიური როლი შეასრულოს ამ მიმართულებით — პროფესიული ცოდნის განვითარებაში, პრაქტიკული სახელმძღვანელოების მომზადებაში, სპეციალიზებული ტრენინგებისა და სასწავლო პროგრამების შექმნაში, პროფესიონალების მხარდაჭერასა და IPSAS-ის პრაქტიკული გამოყენების ხელშეწყობაში.

ჩემი ხედვით, მომავალში ალბათ უნდა გაჩნდეს სპეციალიზებული სასერტიფიკაციო პროგრამებიც საჯარო სექტორის ანგარიშგების მიმართულებით, ისევე როგორც დღეს არსებობს სერტიფიცირებული პროფესიონალი ბუღალტრის პროგრამა.

მნიშვნელოვანია ისიც, რომ ამ თემით სულ უფრო მეტად ინტერესდებიან მარეგულირებელი და საზედამხედველო ინსტიტუტებიც. საჯარო სექტორის ანგარიშგების ხარისხისა და მისი შემდგომი განვითარების საკითხები პროფესიული დღის წესრიგის სულ უფრო მნიშვნელოვანი ნაწილი ხდება.

რატომ ინტერესდებიან საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტები IPSAS-ით?

განსაკუთრებით საინტერესოა საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტების მზარდი ინტერესი ამ სფეროს მიმართ.

ისეთი ორგანიზაციები, როგორიცაა აზიის განვითარების ბანკი (ADB), სხვა საერთაშორისო განვითარების პარტნიორები, რომლებიც საქართველოსა და რეგიონში მსხვილ ინფრასტრუქტურულ პროექტებს აფინანსებენ, სულ უფრო დიდ ყურადღებას უთმობენ IPSAS-ის საფუძველზე მომზადებულ ფინანსურ ანგარიშგებას და მის ხარისხს.

მათთვის ეს საკითხი მხოლოდ ბუღალტრული აღრიცხვის ტექნიკური საკითხი არ არის.

როდესაც საუბარია მილიარდობით ლარის ღირებულების ინფრასტრუქტურულ პროექტებზე, სახელმწიფო ინვესტიციებსა და საზოგადოებრივი რესურსების მართვაზე, ფინანსურმა ანგარიშგებამ უნდა უზრუნველყოს მაღალი ხარისხის ანგარიშვალდებულება და გამჭვირვალობა.

სწორედ ამიტომ, საერთაშორისო საფინანსო ინსტიტუტები არა მხოლოდ ითხოვენ IPSAS-თან შესაბამის ანგარიშგებას კონკრეტულ პროექტებში, არამედ დაინტერესებულნი არიან IPSAS-ის უფრო ფართო გამოყენებითა და პროფესიული საზოგადოების მიერ მისი უკეთ გაგებით.

საბოლოოდ — ვის ემსახურება ანგარიშგება?

ამ დისკუსიის არსი საბოლოოდ არც IFRS-ის კრიტიკაა და არც IPSAS-ის უპირობო მხარდაჭერა.

საუბარია უფრო ფუნდამენტურ კითხვაზე:

ვინ არის სახელმწიფო საწარმოთა ანგარიშგების მთავარი მომხმარებელი?

თუ პასუხი მხოლოდ ინვესტორია, მაშინ IFRS სრულიად ლოგიკური არჩევანია.

მაგრამ, თუ პასუხში შედის საზოგადოება, დონორები, ადგილობრივი თვითმმართველობები, პარლამენტი და მთლიანად სახელმწიფო, ჩვენი მოქალაქეები, მაშინ შესაძლოა საჭირო იყოს იმაზე ფიქრი, ასახავს თუ არა არსებული საანგარიშგებო ჩარჩო მათთვის ნამდვილად მნიშვნელოვან ინფორმაციას. 

დღეს, როდესაც სულ უფრო მეტი ყურადღება ეთმობა გამჭვირვალობას, ანგარიშვალდებულებასა და საჯარო რესურსების ეფექტიან მართვას, ვფიქრობ, ეს დისკუსია განსაკუთრებით დროულია.

საბოლოოდ, ნებისმიერი სააღრიცხვო სტანდარტის მთავარი მიზანი არა მხოლოდ ციფრების წარმოება, არამედ ისეთი ინფორმაციის მიწოდებაა, რომელიც უკეთესი გადაწყვეტილებების მიღებაში გვეხმარება.

და სწორედ ამიტომ ღირს იმაზე დაფიქრება, ემსახურება თუ არა IFRS ყოველთვის საზოგადოებრივ ინტერესს, როდესაც საქმე სახელმწიფო საწარმოებს ეხება.

ვახტანგ ცაბაძე

Grant Thornton Georgia-ს მმართველი პარტნიორი.