რატომ და ვის ხარჯზე მცირდება საპროცენტო განაკვეთები ანაბრებზე?

რატომ და ვის ხარჯზე მცირდება საპროცენტო განაკვეთები ანაბრებზე?

ჩვენი მოქალაქეების უდიდესი ნაწილი საკუთარ დანაზოგებს უცხოურ ვალუტაში (ძირითადად დოლარში) ინახავს, ამიტომ სულაც არ არის გასაკვირი, რომ ბოლო პერიოდში ისინი შეშფოთებული არიან კომერციულ ბანკებში მათ ანაბრებზე დარიცხული პროცენტების მნიშვნელოვანი კლებით. ეს პროცენტი უკვე იმდენად დაბა­ლია, რომ ფულის საბანკო დეპოზიტებზე უცხოურ ვალუტაში განთავსებამ ფაქტობრივად დაკარგა საინვესტიციო ხასიათი და მხოლოდ შემნახველი ფუნქციის როლს თუ ასრულებს. როცა მოქალაქეების უდიდეს ნაწილს შემოსავლები ლარში აქვს, ხოლო დოლარში ინახავს, არსებული საპროცენტო შემოსავალი კონვერტაციის ხარჯებს თუ უნაზღაუ­რებს. ამას დამატებული „დოლარის ინფლაცია“ და რეალურად, დანაზოგების ფაქტობრივი ღირებუ­ლება ჯერჯერობით თუ მინუსი არა, ხელშესახები პლუსი ნამდვილად არ არის.

მიმდინარე წლის თებერვლის მეორე ნახევ­­რიდან, საქართველოს ორ წამყვან ბანკში, სადაც ფიზიკური და იურიდიული პირების დეპოზიტების უდიდესი ნაწილია თავმოყრილი, უცხოურ ვალუტა­ში ვადიან ანაბრებზე საპროცენტო განაკვეთები მკვეთრად შემცირდა და შემდეგნაირად გამოიყუ­რება: TBC ბანკი: ერთწლიანი ანაბარი დოლარში 1,35 პროცენტი, ევროში – 0.45 პროცენტი. ორწლიანი ანაბარი, დოლარში – 1,7 პროცენტი, ევროში – 0,75 პროცენტი. თითქმის იგივეა „საქართველოს ბანკშიც“: ერთწლიანი ანაბარი დოლარში 1,25 პროცენტი, ევროში – 0.45 პროცენტი. ორწლიანი ანაბარი დოლარში – 1,6 პროცენტი, ევროში – 0,75 პროცენტი.

რომ დავაკვირდეთ დეპოზიტებზე საპროცენტო განაკვეთების ბოლო წლების დინამიკას: სავა­ლუტო დეპოზიტებზე საპროცენტო განაკვეთები 2020 წელს 2019 წელთან შედარებით საკმაოდ შემცირდა. 2020 წელს დოლარის დეპოზიტებზე საპროცენტო სარგებელი 2.55 პროცენტს, ხოლო ევროს დეპოზიტებზე 1.32 პროცენტს შეადგენდა, მაშინ როცა 2019 წლისათვის დოლარის დეპოზი­ტებზე სარგებელი 2.97 პროცენტი, ხოლო ევროზე 1.38 პროცენტი იყო. მიმდინარე წლის თებერვალში განხორციელებუ­ლი ცვლილებებით კი 2021 წლისათვის, როგორც ზემოთ ვნახეთ, კლება კიდევ უფრო თვალში საცემი გახდა.

აშკარაა, რომ წლების განმავლობა­ში ანაბრის პროცენტი კლებულობს და მეანაბრეები ზარალობენ, მაგრამ ეს იმასაც უნდა ნიშნავდეს, რომ მომხმა­რებლებისათვის სესხებიც უნდა იაფ­­დებოდეს. ეს ასეც არის, მაგრამ სესხის პროცენტი უფრო ნელი ტემპით კლებუ­ლობს, ვიდრე ანაბრის პროცენტი. ე.წ. სპრედი (კრედიტების საპროცენტო გა­ნაკვეთსა და დეპოზიტების საპროცენ­­ტო განაკვეთებს შორის სხვაობა) კვლავ საკმაოდ მაღალია, მიუხედავად იმისა, რომ ეს სხვაობა ეტაპობრივად მცირდე­ბა. სესხებზე საპროცენტო განაკვეთები გასული წლის იანვართან შედარებით 2021 წლის იანვრის მდგომარეობით არც ლარში და არც დოლარში არსები­თად არ შეცვლილა. ამ პერიოდში ბან­­კების შემოსავლების ზრდასთან უფრო გვაქვს საქმე მეანაბრეთა შემოსავლე­ბის შემცირების ხარჯზე. გასულ წელს უცხოური ვალუტის სესხებზე საპრო­ცენტო განაკვეთმა 0,9 პროცენტული პუნქტით მოიმატა, ხოლო ეროვნული ვალუტის სესხებზე უმნიშვნელოდ, 0,2 პროცენტით იკლო.

ხუთი წლის წინ საქართველოში კრედიტი დაახლოებით 2,5 ჯერ ძვირი იყო, ვიდრე დეპოზიტი (სპრედი). 2020 წლისათვის ეს მაჩვენებელი დიდად არ შეცვლილა და 2,1 ს უდრის. თუ სხვაობა სესხის საშუალო საპროცენტო განაკვეთ­­სა და დეპოზიტების საშუალო საპრო­ცენტო განაკვეთს შორის 8 9 პროცენტი იყო 2005 წლისათვის, მართალია, 2020 წლისთვის ეს მაჩვენებელი 5-6 პრო­ცენტამდე შემცირდა, მაგრამ მაინც საკმაოდ მაღალია. უცხოურ ვალუტაში დეპოზიტების პროცენტის ცვლილება (შემცირება) სესხის პროცენტთან შედა­რებით უფრო საგრძნობია.

კომერციული ბანკების საპროცენტო ხარჯებმა 2020 წელს 2,18 მილიარდი ლარი შეადგინა. აქედან, დეპოზიტებ­­ზე მოდიოდა 1,132 მილიარდი ლარი, დანარჩენი კი – კომერციულ ბანკებსა და სხვა საკრედიტო ორგანიზაციებ­­ზე. ეროვნული ვალუტით დეპოზიტებზე საპროცენტო ხარჯები 760 მილიონი ლარის, ხოლო უცხოური ვალუტით დე­ნომინირებულ დეპოზიტებზე 371 მილი­ონი ლარის ტოლი იყო. აქედან გამომ­­დინარე, დეპოზიტებზე საპროცენტო განაკვეთში თებერვალში მომხდარი ცვლილებებით, კომერციული ბანკე­ბი მიმდინარე წლისათვის ას მილიონ ლარზე მეტს დაზოგავენ. ვინ დაკარგა და ვინ მოიგო ანაბრებზე პროცენტის შემცირებით, ძნელი მისახვედრი არ არის.

რას გვეუბნება დეპოზიტების სტრუქტურა

2021 წლის იანვარში საბანკო სისტე­მის სადეპოზიტო ვალდებულებებმა (იურიდიული და ფიზიკური პირები) 34,9 მილიარდი ლარი შეადგინა. 2020 წლის შესაბამის პერიოდთან შედარებით, დეპოზიტების მოცულობა 31,4 პროცენ­­ტით არის გაზრდილი. ერთი შეხედვით, შთამბეჭდავი სურათია. რატომ ერთი შეხედვით, ამაზე ცოტა ქვემოთ. სადე­პოზიტო ვალდებულების ზრდაზე ძირი­თადი გავლენა ეროვნული ვალუტით განთავსებული დეპოზიტების მატებამ და ლარის კურსის გაუფასურების შე­დეგად უცხოური ვალუტის დეპოზიტე­ბის ლარით გამოხატული მაჩვენებლის ზრდამ განაპირობა. ლარით დენომინი­რებული დეპოზიტების მოცულობამ 13,4 მილიარდი ლარი შეადგინა, კომერციულ ბანკებში უცხოური ვალუტით დენომი­ნირებული დეპოზიტების მოცულობა კი 6,51 მილიარდი დოლარია. დეპოზიტე­ბის დოლარიზაციის მაჩვენებელი 61,6 პროცენტია, ფიზიკური პირების დეპოზიტებში დოლარიზაცია 77 პროცენტს აღწევს. მიუხედავად ეროვნული ბანკის მიერ გატარებული ღონისძიებებისა, დე­პოზიტების დოლარიზაციის მოცულობა კვლავ ძალიან მაღალია, რაც ეროვნული ვალუტისადმი დაბალი ნდობის შედეგია.

რამ განაპირობა დეპოზი­ტებზე პროცენტების შემ­­ცირება?

დეპოზიტებზე საპროცენტო განაკვეთის შემცირების მიზეზი მრავალია: სუბიექ­­ტური და ობიექტური, საგარეო და საში­ნაო, კარგიც და ცუდიც.

გარიგება თუ „ორბანკიანობის“ ეფექტი?

იყო თუ არა გარიგება ბანკებს (ორ დიდ ბანკს) შორის? ალბათ კი. მიუხედა­ვად ამისა, შექმნილი მდგომარეობის „ბოროტი ბანკების“ შეთქმულებით ახს­­ნა არ იქნებოდა სწორი. გარიგება რომ შედგა, ამაზე ის ფაქტიც მეტყველებს, რომ ერთსა და იმავე დღეებში ორი­ვე ბანკმა ერთდროულად მოახდინა საპროცენტო განაკვეთების კორექტი­რება. სინქრონულ ქმედებებში ეს ორი ბანკი წინა წლებშიც არაერთხელ იყო შემჩნეული. მიუხედავად ამისა, უფრო უპრიანი იქნება, ამის ნოყიერ ნიადაგზე გვესაუბრა, ვიდრე ბანკების სიხარბეზე. მიზეზშედეგობრივი კავშირი არ უნდა აგვერიოს.

ქვეყანაში კაპიტალის ბაზრის განუ­ვითარებლობის, ფულის ალტერნატიულ ინსტრუმენტებში დაბანდების შეუძლებ­­ლობა მომხმარებელს ბანკების მძევ­­ლად აქცევს. საბანკო სისტემაში დომი­ნანტი ორი ბანკის არსებობა ასუსტებს კონკურენციას. ეს უფრო თვალში საცემი ხდება მაშინ, როცა მარეგულირე­ბელი თვალს ხუჭავს მათ მიერ ბაზრის კონტროლის შეთანხმებულ ქმედებებზე.

ხელოვნური „ლარიზაცია“ და საბანკო რეგულაციე­ბის გამკაცრება

ერონული ბანკის აკვიატება „იდაეფიქსი” – დედოლარიზაციაა. ახალი მარეგული­რებელი ნორმების შემოღება ხელოვ­­ნური დედოლარიზაციის მიზნით ცვლის კომერციული ბანკებისა და მათი კლი­ენტების საბაზრო ქცევას. ეს ვალუტაზე მოთხოვნის შემცირების ერთ-ერთი ფაქტორია. იგი ეხება როგორც უცხოურ ვალუტაში სესხების გაცემის შეზღუდ­­ვას, ასევე დარეზერვების ნორმების გამკაცრებას. დარეზერვების მაღალი ნორმა იმას ნიშნავს, რომ ბანკებს დო­ლარი უძვირდებათ და მასში მაღალი პროცენტის გადახდა აღარ უღირთ.

ეროვნულმა ბანკმა 2019 წლიდან აკ­­რძალა 200 ათას ლარამდე მოცულობის სესხის გაცემა უცხოურ ვალუტაში, ეს კი ბანკებისთვის ამცირებს იმ კლიენტე­ბის ოდენობას, რომლებისთვისაც მათ დოლარისა და ევროს სესხების გაცემა შეუძლიათ.

კომერციული ბანკების მიერ მო­ზიდული სახსრების ეროვნულ ბანკში „დარეზერვების“ პოლიტიკა გავლენას ახდენს როგორც სესხის პროცენტზე, ასევე მის სტრუქტურაზე. რაც უფრო მეტ (ნაკლებ) ფულს „გაუყინავს“ ეროვნული ბანკი კომერციულ ბანკებს, მით უფრო ხელსაყრელი ხდება დეპოზიტების მო­ზიდვა და სესხების გაცემა ამა თუ იმ ვალუტაში.

„ლარიზაციის“ პოლიტიკის ფარგ­­ლებში, უცხოური ვალუტით მოზიდული სახსრებისთვის მინიმალური სარეზერ­­ვო მოთხოვნები უფრო მკაცრია, ვიდრე ეროვნული ვალუტის შემთხვევაში. ერთ წლამდე ვადიანობის უცხოური ვალუ­ტის რესურსების 25 პროცენტი ბანკებმა ეროვნული ბანკის ანგარიშზე უნდა იქო­ნიონ, ლარში კი ეს მოთხოვნა გაცილე­ბით დაბალია და მხოლოდ 5 პროცენტს შეადგენს. ერთ წელზე მეტი ვადიანობის ლარში მოზიდული რესურსები სარეზერ­­ვო მოთხოვნისგან გათავისუფლებულია, უცხოური ვალუტისთვის კი ეს მაჩვენებელი ორ წელზე მეტს შეადგენს.

ეროვნული ბანკის მიზანი, მიაღწიოს დეპოზიტებისა და სესხების დედოლა­რიზაციას, მიუხედავად გატარებული ზომებისა, ჯერჯერობით არცთუ ისე შთამბეჭდავია. ერთი შეხედვით, სტა­ტისტიკურად, ლარში განთავსებული დეპოზიტების მოცულობა მკვეთრად იზრდება, მაგრამ რეალურად ამის უკან მთავრობისა და საპენსიო ფონდის სახსრების ბანკებში განთავსებით წარმოქმნილი ეფექტი იმალება. ლარის დეპოზიტების მთლიანი მოცულობი­დან (14,49 მილიარდი ლარი) ფიზიკური პირების დეპოზიტები 4,49 მილიარდს შეადგენს, ანუ იურიდიული პირების მიერ ლარში განთავსებული დეპოზიტი 9 მილიარდი ლარია და აქედან მთავრო­ბისა და საპენსიო ფონდის დეპოზიტები ერთად აღებული 4,14 მილიარდ ლარს უდრის (2.94 მილიარდი ლარი – ხაზი­ნის, 1,2 მილიარდი ლარი კი საპენსიო ფონდის). ფაქტობრივად, არასამთავ­­რობო იურიდიული პირების დეპოზი­ტები მხოლოდ 5 მილიარდ ლარამდეა. ეს ძალიან ცოტაა. საბანკო სისტემაში მთავრობისა და საპენსიო ფონდის სახსრების მნიშვნელოვანი ზრდა გასული წლის განმავლობაში დაფიქსირდა, რაც საგარეო ვალის ნაწილის ხაზინის ანგა­რიშებზე დალექვამ და საპენსიო ფონ­­დში თანხების მზარდმა აკუმულირებამ გამოიწვია. სწორედ ეს თანხები გახდა „წარმატებული ლარიზაციის“ ილუზიის შემქმნელი.

„იაფი ფულის“ პოლიტი­კა, როგორც დოლარზე მოთხოვნის შემცირების ერთ-ერთი ფაქტორი, რე­ფინანსირების სესხების ზრდა

საბიუჯეტო სახსრებისა და საპენსიო ფონდის რესურსების კომერციულ ბან­­კებში განთავსების გარდა, ეროვნული ბანკი თავისი არხებითაც ეწეოდა კო­მერციული ბანკების შედარებით იაფი ლარის რესურსებით მომარაგებასასც. ეროვნული ბანკი ზედმეტად გულუხვი იყო რეფინანსირების სესხების ზრდის კუთხით და, ფაქტობრივად, შეუფერ­­ხებლად აკმაყოფილებდა კომერციუ­ლი ბანკების ნებისმიერ მოთხოვნებს. 2020 წელს რეფინანსირების სესხები (ერთკვირიანი) უპრეცედენტო ოდენო­ბით გაიზარდა და მარტში 1,7 მილიარდი ლარიდან აპრილში 3,3 მილიარდ ლარს მიაღწია. მაღალი მაჩვენებელი მთელი წლის განმავლობაში იყო შენარჩუნებუ­ლი (დაახლოებით 2 მილიარდი ლარის ფარგლებში), რაც ლარის გაუფასურე­ბისა და ფასების ზრდის ერთ ერთი დამატებითი მიზეზი გახდა მთავრობის ფისკალურ პოლიტიკასთან ერთად. 2021 წლის დასაწყისიდან რეფინანსი­რების სესხების მოცულობამ მკვეთ­­რად იკლო და თებერვლიდან დღემდე 1,1-1,4 მილიარდი ლარის ფარგლებში მერყეობს. მისი შემცირება განპირო­ბებულია მთავრობის მხრიდან კომერ­­ციული ბანკებისადმი საკრედიტო რე­სურსების მზარდი მიწოდებით, რითაც მოხდა ეროვნული ბანკის რესურსების „ჩანაცვლება“ მთავრობის რესურსე­ბით, რაც ფისკალური არხებით „იაფი ფულის“ პოლიტიკის წარმოებას უწყობს ხელს. უპრეცედენტო მასშტაბის ბიუჯე­ტის დეფიტი 2020 წლისათვის (მშპ-ის 8 პროცენტის ფარგლებში), ასევე პან­­დემიის წინააღმდეგ საბრძოლველად მოზიდული საგარეო დახმარებების (5 მილიარდი ლარი) ნახევრის (2,496 მილიარდი ლარი) განთავსება ხაზინის ნაშთებში და ამ რესურსების მთლიანად კომერციული ბანკების დეპოზიტებზე აკუმულირება, აგრეთვე საპენსიო ფონ­­დში მოზიდული 1,2 მილიარდი ლარის მთლიანად კომერციულ ბანკებზე გასეს­­ხება, ფასებზე ზეწოლისა და ლარის შემ­­დგომი გაუფასურების მიზეზი შეიძლება
გახდეს.

საგადამხდელო ბალანსში მომხდარი ცვლილებები

პანდემიის პერიოდში იმპორტის შემცი­რებამ (16 პროცენტით 2020 წელს 2019 წელთან შედარებით) ასევე შეამცირა ბიზნესის მხრიდან უცხოურ ვალუტაზე მოთხოვნა და, შესაბამისად, სესხებზე მოთხოვნა.

უცხოურ ბანკებში სავალუ­ტო რესურსების განთავსე­ბაზე ინტერესის დაკარგვა ქართული კომერციული ბანკებისა და ეროვნული ბანკის მხრიდან

საგარეო ფაქტორებიდან აღსანიშნავია მსოფლიოს წამყვან კომერციულ ბან­­კებსა და ცენტრალურ ბანკებში („ეცბ”, ამერიკის „ფედში”) ჩვენი კომერციული ბანკების („საქართველოს ეროვნული ბანკის“) მიერ განთავსებულ უცხოურ ვალუტაზე თითქმის ნულოვანი საპრო­ცენტო განაკვეთის არსებობა (ევროზე კი მინუს ნიშნითაც). ასევე ძალიან და­ბალი გახდა უცხოეთის სახელმწიფო­თა მთავრობების მიერ ემიტირებული ფასიანი ქაღალდებიდან შემოსავალი. ამას ემატება პანდემიის პერიოდში წამყვანი უცხოური ცენტრალური ბანკე­ბის მიერ ეკონომიკის „წახალისების” მიზნით გატარებული ლიბერალური ფულად საკრედიტო პოლიტიკაც, რაც უცხოურ ბანკებს სხვა ქვეყნის კომერ­­ციული ბანკებიდან შედარებით ძვირი რესურსების მოზიდვის ინტერესს უკარ­­გავს. ანუ ჩვენი ბანკები ზარალობენ აქ აღებული შედარებით ძვირი სესხე­ბის (თავისუფალი ნაშთების) უცხოურ ბანკებში განთავსებისას. მაგალითად, ამერიკის მთავრობის ათწლიან სახა­ზინო ვალდებულებებზე შემოსავალია­ნობა ისტორიულ მინიმუმამდეა დასული და 0,31 პროცენტს შეადგენს წლიურად. ამერიკის ფედერალური სარეზერვო სისტემის განაკვეთი წლიური 0-0,25 პროცენტი გახდა. მაგალითად, ამერი­კის „სიტიბანკში“ დოლარის დეპოზიტე­ბის შემოსავლიანობა 0,01 პროცენტი გახდა, ხოლო ევროზონაში ევროს დე­პოზიტებზე სულაც მინუს ნიშნითაა. შვე­იცარიის ბანკებში ეროვნულ ვალუტაში დეპოზიტებზე საპროცენტო განაკვე­თები 1974-2019 წლებში საშუალოდ 2,74 პროცენტი თუ იყო (ყველაზე მაღალი 1981 წელს 9,75 პროცენტი), დღეისათვის ისტორიულ მინიმუმზეა და შეადგენს უარყოფით სიდიდეს, 0,41 პროცენტს წლიურად. ანუ შვეიცარიის ბანკებში შვეიცარიულ ფრანკში ჩვენმა ბანკებმა ფული რომ შეინახონ, იქით უნდა გადაუ­ხადონ პროცენტი. შვეიცარიის ცენტრა­ლური ბანკის რეფინანსირების განაკ­­ვეთი წლიური 0,75 პროცენტია, რაც იმას ნიშნავს, რომ მათ ბანკებს იაფი ფულის შოვნა არ უჭირთ.

რა თქმა უნდა, საქართველოს შედა­რება ევროზონასთან, ამერიკასთან ან შვეიცარიასთან დიდი გულუბრყვილობა იქნებოდა. ჩვენ საკუთარი რეალობი­დან უნდა გამოვიდეთ და საქართველოს მთავრობა და ეროვნული ბანკი ადეკვა­ტურ ფისკალურ და მონეტარულ პოლიტი­კას უნდა აწარმოებდნენ. ამ პოლიტიკის დადებითი ან უარყოფითი შედეგი ბევრ რამეს განაპირობებს, მათ შორის – სესხებისა და ანაბრების ფასს.

დატოვე კომენტარი

დაამატე კომენტარი

თქვენი ელფოსტის მისამართი გამოქვეყნებული არ იყო. აუცილებელი ველები მონიშნულია *

This site is protected by reCAPTCHA and the Google Privacy Policy and Terms of Service apply.