ფოტო: Getty Images
აშშ-ის პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა განაცხადა, რომ ირანზე ეკონომიკურ ზეწოლას გააძლიერებს. ეს განცხადება აშშ-ის ფინანსთა მინისტრ სკოტ ბესენტის სიტყვებს მოჰყვა, რომელმაც ერთი დღით ადრე თქვა, რომ ვაშინგტონი თეირანის წინააღმდეგ ზომებს მომავალ კვირაში აამოქმედებს და ისინი „აქამდე არნახული“ იქნება.
აშშ-ს, გაეროსა და ევროკავშირს ირანის წინააღმდეგ სანქციები, სავაჭრო ემბარგოები და აქტივების გაყინვა 1970-იანი წლების ბოლოდან აქვთ დაწესებული. შეზღუდვების მიზეზებს შორის იყო ირანის ბირთვული პროგრამა, ადამიანის უფლებების დარღვევები და შეიარაღებული დაჯგუფებების მხარდაჭერა.
ირანის ომის დაწყების შემდეგ, თებერვალში, ვაშინგტონმა თეირანის წინააღმდეგ დამატებითი სანქციები დააწესა საზღვაო გადაზიდვების, ენერგეტიკისა და ფინანსების სფეროებში და საზღვაო ბლოკადაც დაიწყო.
აშშ-ის ფინანსთა სამინისტროს საგარეო აქტივების კონტროლის ოფისის (OFAC) მონაცემებით, ტრამპის მეორე საპრეზიდენტო ვადის დაწყებიდან სააგენტომ სანქციები 1 000-ზე მეტ ადამიანზე, გემსა და თვითმფრინავზე დააწესა.
ბოლო ზომები ირანის ე.წ. ჩრდილოვან ნავთობის ფლოტს, საზღვაო გადაზიდვების დამზღვევებს, ირანის მიერ იარაღის შესყიდვაში ჩართულ კომპანიებსა და პირებს და ციფრულ ბირჟებს შეეხო. ამ უკანასკნელ შემთხვევაში, ირანთან დაკავშირებული დაახლოებით $500 მილიარდის ღირებულების კრიპტოვალუტა გაიყინა.
მედიასააგენტო Reuters-მა თავი მოუყარა ექსპერტების შეფასებებს, რომელთა მოსაზრებით, ტრამპის ადმინისტრაციას ირანზე ზეწოლის გასაძლიერებლად კიდევ რამდენიმე შესაძლებლობა აქვს.
ერთ-ერთი ვარიანტი ჩინეთის დამოუკიდებელი ნავთობგადამმუშავებელი ქარხნების, ე.წ. „თიფოთების“ წინააღმდეგ სანქციების დაწესებაა. ასეთი ქარხნები ჩინეთის გადამმუშავებელი სიმძლავრის დაახლოებით მეოთხედს შეადგენს და ხშირად ძალიან დაბალი, ზოგჯერ კი უარყოფითი მოგების მარჟით მუშაობენ.
2025 წლის მონაცემებით, ანალიტიკური კომპანია Kpler-ის მიხედვით, ირანის მიერ საზღვაო გზით ექსპორტირებული ნავთობის 80%-ზე მეტს ჩინეთი ყიდულობს. ამ ვაჭრობის მნიშვნელოვანი ნაწილი სწორედ დამოუკიდებელ გადამმუშავებელ კომპანიებზე მოდის, რაც მათ ე.წ. მეორეული სანქციების რისკის წინაშე აყენებს. ასეთი ზომები სანქციების პირველადი სამიზნის გარდა იმ კომპანიებსა და ორგანიზაციებსაც სჯის, რომლებიც მასთან თანამშრომლობენ.
აშშ-ის ძველმა სანქციებმა უფრო მსხვილი დამოუკიდებელი გადამმუშავებლები ირანული ნავთობის შესყიდვისგან შეაკავა. თუმცა სანქციების ექსპერტების შეფასებით, ჩინეთის მცირე ქარხნები შედარებით დაცულია, რადგან მათ აშშ-ის ფინანსურ სისტემასთან შეზღუდული კავშირი აქვთ.
ვაშინგტონს ასევე შეუძლია სანქციები ჩინურ ბანკებს დაუწესოს. OFAC-მა უკვე დააწესა მეორეული სანქციები ჩინეთსა და ჰონგ-კონგში მოქმედ მცირე ორგანიზაციებზე, რომლებსაც ირანული ნავთობის გაყიდვიდან მილიარდობით დოლარის გადამუშავებასა და იარაღის შესყიდვის დაფინანსებაში ედავებიან.
აშშ-ის ფინანსთა სამინისტრომ ორი მსხვილი ჩინური ბანკი ასევე გააფრთხილა, რომ მათ წინააღმდეგ მეორეული სანქციები შეიძლება ამოქმედდეს, თუ აღმოჩნდება, რომ მათი სისტემებით ირანული თანხები მოძრაობს. თუმცა ვაშინგტონს ეს ბანკები საჯაროდ არ დაუსახელებია და მათ წინააღმდეგ სანქციები ჯერ არ დაუწესებია.
ექსპერტების აზრით, ამ ორი ბანკის წინააღმდეგ სანქციების დაწესებამ ან სხვა მსგავსი ზომების მიღებამ შესაძლოა მსხვილ ფინანსურ ინსტიტუტებზე შემაკავებელი ეფექტი მოახდინოს. თუმცა არსებობს რისკიც, რომ პეკინმა საპასუხო ზომებს მიმართოს.
ეს განსაკუთრებით პრობლემური შეიძლება აღმოჩნდეს აშშ-ისთვის, რადგან ვაშინგტონი ჩინეთთან დაძაბულობის შემცირებას ცდილობს. აშშ-ის ადმინისტრაციაში ასევე შეშფოთებულნი არიან, რომ ჩინეთმა შესაძლოა შეამციროს კრიტიკული მინერალების ექსპორტი, რომლებიც მოწინავე ტექნოლოგიების წარმოებისთვის არის საჭირო.
კიდევ ერთი გზა ირანის სანქციების გვერდის ავლის ხელშემწყობი კომპანიებისა და პირების მუდმივი გამოვლენა და დასანქცირებაა. თუმცა ექსპერტები ამ მიდგომას „Whack-a-Mole“-ს, ანუ „თხუნელას თამაშს“ უწოდებენ – როდესაც ერთი სუბიექტის წინააღმდეგ ზომების მიღების შემდეგ მის ადგილს ახალი კომპანია იკავებს.
Obsidian Risk Advisors-ის მმართველი პარტნიორის, ბრეტ ერიქსონის შეფასებით, ასეთი მიდგომა ირანის ქცევას მნიშვნელოვნად ვერ ცვლის, რადგან თეირანი სანქციების ქვეშ მოქცეული კომპანიების ნაცვლად ახალ ორგანიზაციებს ქმნის.
Foundation for Defense of Democracies-ის სანქციების ექსპერტი მიად მალეკი მიიჩნევს, რომ ბესენტის განცხადება შესაძლოა მიუთითებდეს სანქციების აღსრულების გამკაცრებაზე ნავთობის იმ გადამზიდავების, მყიდველებისა და ვალუტის გადამცვლელების წინააღმდეგ, რომლებიც ირანს იმპორტის საფასურის გადახდაში ეხმარებიან.
მისი შეფასებით, შესაძლებელია დამატებითი სანქციები ავიაციის სფეროშიც დაწესდეს, რათა ირანის სავაჭრო შესაძლებლობები შეიზღუდოს, განსაკუთრებით მას შემდეგ, რაც აშშ-მა ჰორმუზის სრუტეში საზღვაო გადაზიდვები დაბლოკა.
კიდევ უფრო მკაცრ ვარიანტად განიხილება ირანის სახმელეთო ბლოკადა. აშშ-ისა და ისრაელის ზოგიერთი წარმომადგენელი უკვე საუბრობდა ამ შესაძლებლობაზე, თუმცა მისი განხორციელება ირანის მეზობელი ქვეყნების – ერაყის, თურქეთის, პაკისტანის, ავღანეთის, თურქმენეთის, აზერბაიჯანისა და სომხეთის – დახმარებას მოითხოვს.
ტრამპის ადმინისტრაციას ამ ქვეყნებთან სხვადასხვა დონის ურთიერთობა აქვს, გარდა ავღანეთისა. თუმცა ავღანეთთან საზღვარი მთიანია და მისი კონტროლი ისედაც რთულია.
ვაშინგტონს შესაძლოა გარკვეული ბერკეტი ჰქონდეს პაკისტანთან და თურქეთთან ურთიერთობებში. პაკისტანმა ცოტა ხნის წინ აშშ-ის ფინანსთა სამინისტროსგან $10 მილიარდის ოდენობის სავალუტო სვოპის ხაზი მოითხოვა, ხოლო თურქეთი აშშ-ის F-35-ის პროგრამაში დაბრუნებას ცდილობს.
სახმელეთო ბლოკადას შეუძლია ირანზე ზეწოლა მნიშვნელოვნად გაზარდოს, რადგან მოსალოდნელია, რომ ქვეყანაში საკვების, ენერგიისა და ტექსტილის იმპორტი შეიზღუდოს. თუმცა ექსპერტების შეფასებით, მისი პრაქტიკაში განხორციელება რთული იქნება და არ არსებობს გარანტია, რომ ასეთი ნაბიჯი ირანელ მოსახლეობაში საპროტესტო მოძრაობას ან ხელისუფლებაზე შიდა ზეწოლას გამოიწვევს.
კიდევ ერთი შესაძლებლობა ე.წ. მეორეული ტარიფებია – დამატებითი ტარიფების დაწესება იმ ქვეყნების საქონელზე, რომლებიც ირანთან ვაჭრობენ. ტრამპი მსგავსი ზომებით არაერთხელ დამუქრებია ირანის პარტნიორ ქვეყნებს, თუმცა აშშ-ის უზენაესმა სასამართლომ ასეთი ტარიფების სამართლებრივი საფუძველი გააუქმა.
ამასთან, გასულ კვირას აშშ-ის სენატმა რუსეთის წინააღმდეგ სანქციების შესახებ ფართო კანონპროექტი დაამტკიცა, რომელიც ირანის წინააღმდეგ ახალ სანქციებსაც მოიცავს და ტრამპს იმ ქვეყნების წინააღმდეგ ახალი სატარიფო უფლებამოსილებების გამოყენების შესაძლებლობას მისცემს, რომლებიც ირანის ვაჭრობასა და იარაღის შესყიდვებს ეხმარებიან.
კანონპროექტმა ჯერ აშშ-ის წარმომადგენელთა პალატის თანხმობა უნდა მიიღოს. თუმცა მისი მიღება შესაძლოა რთული აღმოჩნდეს, რადგან ტარიფებთან დაკავშირებული დებულებების მიმართ დემოკრატების და ზოგიერთი რესპუბლიკელის მხრიდან სერიოზული წინააღმდეგობა არსებობს.
შესაბამისად, ირანზე ეკონომიკური ზეწოლის გასაძლიერებლად ტრამპის ადმინისტრაციას რამდენიმე ბერკეტი აქვს — ჩინურ ნავთობგადამმუშავებელ ქარხნებსა და ბანკებზე სანქციებიდან დაწყებული, ირანის სავაჭრო ქსელების წინააღმდეგ ახალი ზომებითა და პოტენციური ტარიფებით დამთავრებული. თუმცა ყველაზე მკაცრი ნაბიჯები, განსაკუთრებით ჩინეთის მსხვილი ფინანსური ინსტიტუტების ან ირანის მეზობელი ქვეყნების ჩართვა, ვაშინგტონს დამატებით გეოპოლიტიკურ და ეკონომიკურ რისკებსაც უქმნის.
