ფოტო: Niklas Elmehed/Nobel
ქიმიის დარგში 2026 წლის ნობელის პრემია ფრანგ მკვლევარს, ანრი ბ. კაგანსა და იაპონელ მეცნიერს, კენსო სოაის მიენიჭათ. მეცნიერები პრესტიჟული ჯილდოთი ასიმეტრიულ ორგანულ სინთეზში არაწრფივი ეფექტებისა და ავტოკატალიზის აღმოჩენისთვის დაჯილდოვდნენ. მათმა ნაშრომებმა ქიმიკოსებს საშუალება მისცა, ქიმიური რეაქციები ისე წარემართათ, რომ შედეგად მხოლოდ ერთი კონკრეტული „სარკისებური“ მოლეკულა მიეღოთ.
ბუნებაში ბევრი მოლეკულა, მათ შორის ამინომჟავები, ორი სარკისებური ფორმით არსებობს, რომლებიც ადამიანის მარცხენა და მარჯვენა ხელებს წააგავს — ისინი ერთმანეთს სრულად ვერ ემთხვევა. მიუხედავად იმისა, რომ ქიმიური რეაქციებისას ეს ფორმები თანაბრად წარმოიქმნება, ცოცხალ ორგანიზმებში, როგორც წესი, მხოლოდ ერთი მათგანი გვხვდება. ამ ფენომენს ჰომოქირალურობა ეწოდება და მისი წარმოშობის საიდუმლო ქიმიკოსებისთვის საუკუნეზე მეტი ხნის განმავლობაში ერთ-ერთ უმთავრეს გამოცანად რჩებოდა.
პროცესის კონტროლს განსაკუთრებული პრაქტიკული მნიშვნელობა აქვს ფარმაცევტულ წარმოებაში, რადგან მედიკამენტებში ორი სარკისებური ფორმიდან ხშირად მხოლოდ ერთს გააჩნია სასურველი სამკურნალო ეფექტი. ჰენრი კაგანმა გარღვევა 1986 წელს მოახდინა, როდესაც რეაქციების მანიპულირების ახალი მეთოდით სასურველი ფორმის ჭარბი რაოდენობა მიიღო. კენსო სოაიმ კი კვლევა განავითარა და მიაღწია შედეგს, როდესაც რეაქციისას ორი შესაძლო ფორმიდან მხოლოდ ერთადერთი წარმოიქმნა.
ნობელის კომიტეტის შეფასებით, მეცნიერების ეს ფუნდამენტური აღმოჩენები ახალი ფარმაცევტული პრეპარატების შექმნისა და ქიმიური სისტემების უკეთ გაგებისთვის გადამწყვეტია.
ცნობისთვის, გასულ წელს ქიმიის დარგში ნობელის პრემიის ლაურეატები იაპონელი სუსუმუ კიტაგავა, ბრიტანელი რიჩარდ რობსონი და იორდანიაში დაბადებული ომარ მ. იაგი გახდნენ. მათ პრესტიჟული ჯილდო „მეტალ-ორგანული სტრუქტურების შემუშავებისთვის“ მიენიჭათ.
Forbes Georgia-ს აღმასრულებელი რედაქტორი
