ამერიკის შეერთებული შტატების პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა არაერთხელ გააფრთხილა ირანი, რომ იმ შემთხვევაში, თუ ქვეყანა თავისი ბირთვული პროგრამის გაფართოებას განაგრძობდა, მაშინ აშშ შესაბამის და პრევენციულ სამხედრო ზომებს მიმართავდა. აშშ-ის პრეზიდენტმა ეს მუქარა 28 თებერვალს შეასრულა და ისრაელთან ერთად, ირანის მასშტაბით არსებულ სამიზნეებზე საჰაერო თავდასხმები განახორციელა. სამხედრო ოპერაციის დაწყების პირველივე დღეს, აშშ-ისრაელის ძალებმა ირანის უზენაესი ლიდერი, აიათოლა ალი ხამენეი, თავისივე რეზიდენციაში მოკლეს.
აშშ-სა და ისრაელისთვის მთავარი სამიზნე ირანის ბირთვული პროგრამაა. თუმცა მხარეებმა ბირთვული პროგრამის შეზღუდვაზე შეთანხმებას ჯერ კიდევ 2015 წლის ივლისში მიაღწიეს. მაშინ ირანი, სანქციების მოხსნის სანაცვლოდ, გაეროსა და გერმანიის ინიციატივით შექმნილ ბირთვულ შეთანხმებაში შევიდა, რომელსაც ერთობლივი ყოვლისმომცველი მოქმედების გეგმა (JCPOA) ეწოდა. შეთანხმების პირობებით, ირანი დათანხმდა, ურანის გამდიდრება შეეზღუდა და, ამავდროულად, ობიექტებზე საერთაშორისო ინსპექცია დაეშვა.
თუმცა უკვე 2018 წელს ეს შეთანხმება, თანაც ცალმხრივად, პრეზიდენტმა დონალდ ტრამპმა დატოვა და მიზეზად ირანის მიერ ნაკისრი ვალდებულებების შეუსრულებლობა დაასახელა. ამასთან ერთად კი, აშშ-მა ირანის წინააღმდეგ სანქციები ხელახლა დააწესა, მათ შორის ქვეყნის ნავთობისა და საბანკო სექტორებზე.
ირანთან ბირთვულ პროგრამაზე შეთანხმების მიღწევის სურვილი ტრამპმა მეორე ვადით პრეზიდენტობის პერიოდშიც არაერთხელ გამოთქვა. მათ შორის, აშშ-ისრაელის ერთობლივ ოპერაციამდე დაახლოებით ორი დღით ადრე, ამერიკულ და ირანულ დელეგაციებს შორის მოლაპარაკებები განახლდა ჟენევაში. შეხვედრაზე, რომელსაც აშშ-ის მხრიდან ტრამპის სიძე, ჯარედ კუშნერიც ესწრებოდა, განხილვის მთავარი საკითხი სწორედ ირანის ბირთვული პროგრამა იყო.
ირანის წინააღმდეგ დაწყებული სამხედრო ოპერაცია პრეზიდენტმა ტრამპმა პრევენციული მიზნებით ახსნა. ტრამპის განცხადებით, აშშ-მა „მნიშვნელოვანი საბრძოლო ოპერაციები“ ისლამური რესპუბლიკის რეჟიმის მხრიდან მოსალოდნელი საფრთხის აღმოსაფხვრელად და თეირანის ბირთვული პროგრამის შესაჩერებლად მიიღო.
საჰაერო შეტევა დაიწყო მას შემდეგ, რაც ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტოს (IAEA) — გაეროს ბირთვული ენერგიის ზედამხედველობის ორგანოს — ინსპექტორებმა ივნისში დაბომბილ ურანის გამდიდრების ობიექტებზე თეირანის რეგულარული და დაუდგენელი საქმიანობის შესახებ განაცხადეს. საპირისპიროდ, ირანი ამტკიცებდა, რომ მისი ბირთვული პროგრამა მხოლოდ მშვიდობიანი და ენერგეტიკული მიზნებისთვის იყო განკუთვნილი. პრეზიდენტმა მასუდ პეზეშკიანმა სექტემბერში გაეროს გენერალურ ასამბლეაზე განაცხადა, რომ „ირანს არასდროს უცდია ბირთვული იარაღის შექმნა და ამას არც მომავალში შეეცდება“
თუმცა ივნისში, ისრაელის დარტყმებამდე სულ რაღაც ერთი დღით ადრე, ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტომ ირანის ქმედებები დაგმო, განაცხადა, რომ ქვეყანამ ინსპექტორებთან თანამშრომლობის ვალდებულებები დაარღვია და ვერ ხერხდება იმის დადგენა, ირანის ბირთვული პროგრამა ატარებს თუ არა მხოლოდ „მშვიდობიან“ ხასიათს.
ატომური ენერგიის საერთაშორისო სააგენტო მსოფლიოში ურანის მარაგების ცვლილებას გრამებით ზომავს, რათა აკონტროლოს, რომ მასალა ბირთვული იარაღის შექმნას არ მოხმარდეს. ივნისის თავდასხმების შემდეგ, ირანმა IAEA-ს ურანის მოპოვების ობიექტებიდან ინფორმაციის მიღება შეუზღუდა, რის გამოც გაერომ ირანის წინააღმდეგ სანქციები ხელახლა დააწესა.
IAEA-ის მიერ ირანის ურანის მარაგებზე ბოლოს მოპოვებული მონაცემებით, თეირანს 441 კილოგრამი ურანი 60%-მდე ჰქონდა გამდიდრებული, რაც ათამდე ბირთვული ქობინის შექმნის შესაძლებლობას იძლეოდა — ეს 50%-ზე მეტი ზრდაა 2025 წლის თებერვალთან შედარებით. მიუხედავად იმისა, რომ ირანის ურანის მარაგების ამჟამინდელი მოცულობა უცნობია, ქვეყანა გამდიდრების ტექნიკურ ცოდნას ინარჩუნებს, რაც მას საშუალებას მისცემს, თავისი ბირთვული პროგრამა შედარებით მარტივად აღადგინოს.
ამ თემას Fox News-თან ინტერვიუში შეეხო აშშ-ის სპეციალური წარმომადგენელი სტივ უიტკოფი. მისი თქმით, პირველ შეხვედრაზე მათ ირანელმა მომლაპარაკებლებმა განუცხადეს, რომ თეირანი 460 კილოგრამ 60%-მდე გამდიდრებულ ურანს ფლობდა, რაც 11 ბირთვული ბომბის დასამზადებლად საჭირო რაოდენობა იყო.
ცნობისთვის, ბუნებრივი ურანი ძირითადად ორი იზოტოპისგან, U-238-სა და U-235-სგან შედგება. ეს უკანასკნელი ბირთვული ენერგიისა და იარაღის წარმოებისთვის კრიტიკული ელემენტია, თუმცა ნედლი ურანის მადანში ის მხოლოდ დაბალი კონცენტრაციით გვხვდება. შესაბამისად, მასალა U-235-ის კონცენტრაციის ხარჯზე უნდა გამდიდრდეს, რაც ათასობით ცენტრიფუგის გამოყენებით ხდება.
ატომური ელექტროსადგურების უმეტესობა საწვავისთვის 3.7%-იანი კონცენტრაციის ურანს იყენებს. როგორც კი ურანი 20%-იან ნიშნულს სცდება, მას უკვე „მაღალგამდიდრებულ ურანს“ უწოდებენ. აქედან იწყება სახიფათო ზონა; ამ ეტაპზე ის განსაკუთრებულ დამუშავებას მოითხოვს. მიუხედავად იმისა, რომ ბირთვული იარაღის დასამზადებლად, როგორც წესი, 90%-იანი კონცენტრაციის ურანს იყენებენ, 60%-იანი ურანითაც შესაძლებელია შედარებით მარტივი კონსტრუქციის ბომბის დამზადება, თუმცა ნაკლები სიმძლავრითა და საიმედოობით.
90%-ით გამდიდრებულ ურანზე გადასვლა ტექნიკურად რთული არაა და ასობით ცენტრიფუგის გამოყენებით რამდენიმე თვეში ან კვირაშიც კი შესაძლებელია. თუმცა თავად იარაღის აწყობისთვის ირანს ივნისში, ისფაჰანში თავდასხმების დროს განადგურებული მთავარი ობიექტის ჩანაცვლება სჭირდება. მაგრამ როგორც ირანული მედია იუწყება, თებერვლის დარტყმების დროსაც მთავარი სამიზნე სწორედ ეს ობიექტი იყო.
ხლეჩადი მასალის გარდა, შორეულ სამიზნეებზე დასარტყმელად ირანს სჭირდება ქობინი, რომელიც მის ბალისტიკურ რაკეტაზე დასამაგრებლად საკმარისად პატარა ზომის იქნება და, ამავდროულად, ატმოსფეროში შემოსვლისას გადახურებას გაუძლებს, რისი გამოცდილებაც ირანს ამ დრომდე არა აქვს. მსგავსი ტიპის მოწყობილობის შესაქმნელად ირანი კვლევებს 2003 წლამდე ატარებდა, თუმცა აშშ-ის სადაზვერვო ანგარიშების თანახმად, ქვეყანას, სავარაუდოდ, ეს სამუშაოები აღარ განუახლებია. იმავე დაშვებით კი, ირანს ამ ტექნოლოგიის დასასრულებლად 4 თვიდან 2 წლამდე დასჭირდება. ამჟამად ირანის ყველაზე ძლიერ ბალისტიკურ რაკეტას, სავარაუდოდ, 5000 კილომეტრამდე მოქმედების რადიუსი აქვს.
ამ დრომდე უცნობია, შეუძლია თუ არა ირანს ურანის გამდიდრება ქვეყნის ორ ობიექტზე — ფორდოუსა და ნატანზში, რადგან ორივე ლოკაციაზე გასულ წელს შეტევები განხორციელდა. თანამგზავრული ფოტოებით, ივნისში ჩამოყრილმა აშშ-ის ბუნკერების საწინააღმდეგო ბომბებმა ზედაპირულ დონეზე ობიექტებს მნიშვნელოვანი ზიანი მიაყენეს, თუმცა უცნობია, ჩააღწია თუ არა ბომბებმა იმ სიღრმეზე, სადაც ურანის გასამდიდრებელი მოწყობილობებია განთავსებული.
მიუხედავად ტრამპის მტკიცებისა, რომ ირანის ბირთვული პროგრამა გასულ წელს აშშ-ის დარტყმების შედეგად განადგურდა, ექსპერტების ნაწილი მიიჩნევს, რომ ქვეყანამ ძირითადი შესაძლებლობები შეინარჩუნა. პენტაგონის წინასწარი ანალიზის შედეგებით, გასული წლის თავდასხმის შემდეგ ირანის პროგრამა ცოტა ხნით შეფერხდა. ივნისის შუა რიცხვებში კი ირანის ატომური ენერგიის ორგანიზაციამ უსაფრთხო ლოკაციაზე ურანის მესამე გამდიდრების ქარხნის განთავსების შესახებაც განაცხადა. როგორც ნატანზი, ასევე ფორდოუ ფარულად აშენდა და IAEA-ის ინსპექტორები ადგილზე მხოლოდ ობიექტების თითქმის დასრულების შემდეგ დაუშვეს, რაც მესამე ქარხნის ფარულად აშენების ალბათობასაც არ გამორიცხავს.
