ფოტო: Getty Images
ფიზიოლოგიისა და მედიცინის დარგში 2026 წლის ნობელის პრემიის ლაურეატები დასახელდნენ. მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე პრესტიჟული ჯილდო სამ მეცნიერს – კარლ დეისეროტს, პიტერ ჰეგემანსა და გეორგ ნაგელს – გადაეცა.
აღნიშნულ მეცნიერებს პრემია მიენიჭა ოპტოგენეტიკისთვის – მეთოდისთვის, რომელიც ცოცხალ ტვინში ნერვული უჯრედების მიერ მეხსიერების, ემოციებისა და ქცევის ფორმირებაზე დაკვირვებას შესაძლებელს ხდის. ჰეგემანმა და ნაგელმა ერთუჯრედიან წყალმცენარე Chlamydomonas-ში აღმოაჩინეს ცილა Archaerhodopsin-ი, რომელიც ცისფერი სინათლის ზემოქმედებისას უჯრედში იონების მოძრაობას და ელექტრული იმპულსის წარმოქმნას იწვევს. დეისეროტმა ეს აღმოჩენა ნერვულ უჯრედებში გამოიყენა და ცილა მათთვის სინათლით მართვად „ჩამრთველად“ აქცია.
ოპტოგენეტიკის აღმოჩენამდე მეცნიერებს ტვინის სხვადასხვა უბნისა და კონკრეტული ფუნქციების კავშირის შესწავლა შეეძლოთ, თუმცა მიზეზ-შედეგობრივი კავშირების ზუსტად დადგენა რთული იყო. დეისეროტმა 2005 წელს აჩვენა, რომ Archaerhodopsin-ის ნერვულ უჯრედებში შეყვანისა და მათი ცისფერი სინათლით განათების შედეგად ნერვული სიგნალის გამოწვევა იყო შესაძლებელი, ხოლო 2007 წელს მეთოდი ცოცხალი თაგვების ტვინშიც გამოიყენა. შედეგად, მეცნიერებმა კონკრეტულ მეხსიერებებთან, ემოციებსა და ქცევებთან დაკავშირებული ნერვული წრედების პირდაპირი შესწავლა შეძლეს.
ოპტოგენეტიკამ ნეირომეცნიერებაში ახალ ეტაპს დაუდო სათავე და დღეს მას ნევროლოგიური და ფსიქიატრიული დაავადებების კვლევაში იყენებენ. მეთოდი ასევე გამოიყენება კლინიკურ მედიცინაში, მათ შორის მხედველობის დარღვევის მქონე ადამიანებისთვის მხედველობის აღდგენის მიზნით.
ცნობისთვის, ფიზიოლოგიისა და მედიცინის დარგში ნობელის პრემია გასულ წელსაც სამ მეცნიერს გადაეცა – მერი ბრანკოუს, ფრედ რემსდელსა და შიმონ საკაგუჩის. მეცნიერებმა აღმოაჩინეს მექანიზმი, რომელიც იმუნურ სისტემას აკონტროლებს, რათა ჩვენსავე უჯრედებს არ დაესხას თავს. ამგვარ მექანიზმს კი წარმოადგენს პერიფერიული იმუნური ტოლერანტობა, რომელიც იმუნურ სისტემას, მისი მარეგულირებელი T-უჯრედების წყალობით, სხეულისთვის ზიანის მიყენებაში უშლის ხელს.
ფიზიოლოგიისა და მედიცინის დარგში ნობელის პრემია 1901 წლიდან გაიცემა (ჯამში 115 პრემია). ეს ჯილდო დღემდე 233-მა მეცნიერმა დაიმსახურა, საიდანაც ქალი მხოლოდ 14 იყო.
Forbes Georgia-ს აღმასრულებელი რედაქტორი
