რატომ არ მუშაობს ამერიკა ემიგრანტების გარეშე?

24 აპრილს, კოსმოსისა და ენერგეტიკის მილიარდერმა კამ გაფარიანმა Nasdaq-ის ბირჟაზე გამხსნელ ზარს ჩამოჰკრა Amazon-ის მხარდაჭერილი მცირე ბირთვული რეაქტორების მწარმოებელ X-Energy-ისთვის, რომელიც მან 2009 წელს მერილენდში დააარსა. მისი კოსმოსური კვლევის კომპანია Intuitive Machines-ის IPO-ს შემდეგ, ეს იყო მეორე შემთხვევა 2023 წლიდან, როდესაც 68 წლის, ირანში დაბადებულმა მეწარმემ კომპანია საჯაროდ გაიტანა.

ეს იყო კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მოვლენა გაფარიანის ამერიკული ოცნების ფარგლებში, რომელიც უკვე ნახევარ საუკუნეზე მეტხანს ითვლის მას შემდეგ, რაც 1969 წლის 20 ივლისს, ირანში, მეზობლის შავ-თეთრ ტელევიზორში მთვარეზე დაშვების ყურებისას 11 წლის მომავალმა ელექტროინჟინერმა პირველად შეიყვარა შეერთებული შტატები.

„ჩემთვის ეს ემოციური მოვლენა იყო, – ამბობს ის Nasdaq-ში გატარებული დილის შესახებ. – მხოლოდ შეერთებულ შტატებში შეგიძლია ემიგრანტად ჩამოხვიდე, მუყაითად იმუშაო და შენი ოცნება აისრულო“.

1976 წელს გაფარიანი აშშ-ში სტუდენტური ვიზით ჩავიდა Catholic University in Washington-ში და 1983 წელს ამერიკის მოქალაქე გახდა. იმავე წელს მან აერონავტიკის გიგანტ Lockheed-ში კოსმოსურ ინდუსტრიაში პირველი სამუშაო მიიღო. მიუხედავად იმისა, რომ ის ასტრონავტი არ გამხდარა, მან ექვსი კომპანია დააარსა, რომლებიც ამჟამად დაახლოებით 3,500 ადამიანს ასაქმებენ. მან ასევე წვლილი შეიტანა ამერიკულ კოსმოსურ პროგრამაში, რომელმაც ბავშვობაში შთააგონა: 2024 წელს, პირველად 1972 წლის შემდეგ, მთვარის სამხრეთ პოლუსზე უპილოტო კოსმოსური ხომალდის დასმით, Intuitive Machines-მა ამერიკა მთვარეზე დააბრუნა. მისი კიდევ ერთი კომპანია, Axiom Space-ი, აშენებს იმას, რაც შეიძლება გახდეს პირველი კომერციული კოსმოსური სადგური. გაფარიანი ამბობს: „არა მგონია, არსებობდეს სხვა ქვეყანა, სადაც შეძლებთ იმის მიღწევას, რასაც მე მივაღწიე“.

ამერიკული შესაძლებლობების მიზიდულობა

აშშ, როგორც ახალგაზრდებისთვის, ასევე ხანდაზმულებისთვის, მსოფლიოში ყველაზე მიმზიდველ დანიშნულების ადგილად რჩება. იორდანიაში დაბადებული ხელოვნური ინტელექტის მილიარდერი ამჯად მასადი 2012 წელს, 24 წლისა, აშშ-ში გადავიდა საცხოვრებლად და ოთხი წლის შემდეგ, მეუღლესთან, ჰაია ოდჰთან ერთად, კალიფორნიაში დააარსა AI-კოდირების კომპანია Replit-ი. მარტში მისი ღირებულება $9 მილიარდს შეადგენდა.

„გვინდოდა Replit-ის შექმნა იორდანიაში და ვერ შევძელით“, – ამბობს ოდე. მასადი დასძენს: „არა მგონია, ოდესმე მომსვლოდა აზრად ევროპაში ან სხვაგან წასვლა. ამერიკა ნამდვილად იდეალური ადგილი იყო, კერძოდ – სილიკონის ველი“.

250 წლის განმავლობაში გაფარიანმა, მასადმა და მილიონობით სხვა ემიგრანტმა გააძლიერა ამერიკის ეკონომიკა, განავითარა მისი ცოდნა და გაამდიდრა მისი კულტურა. ამჟამად 50 მილიონი ამერიკელი, ანუ აშშ-ის მთელი მოსახლეობის 15%, საზღვარგარეთაა დაბადებული. 1820 წელს მთავრობის მიერ აღრიცხვის დაწყების შემდეგ, ამერიკაში ემიგრანტად ჩავიდა დაახლოებით 90 მილიონი ადამიანი. ენდრიუ კარნეგიდან (რომელიც 1848 წელს ჩავიდა) ილონ მასკამდე (1992), მათ დააარსეს ბიზნესიმპერიები და დაასაქმეს მილიონობით ადამიანი, რამაც ხელი შეუწყო ინოვაციებს, დაწყებული ჯინსებითა და ჰოთ-დოგებით, დამთავრებული ტელეფონებითა და mRNA ვაქცინებით. მათი მიღწევების აღიარებისა და ამერიკის 250 წლის იუბილეს პატივსაცემად, Forbes-ი ამერიკის 250 უდიდესი ცოცხალი ემიგრანტის (ასევე 250 ისტორიული დიდი ადამიანის) სიას ონლაინ, forbes.com/forbes-250-ზე აქვეყნებს.

ინტენსიური ქსენოფობიის განმეორებითი კრუნჩხვების მიუხედავად — 1882 წლის ჩინელების გარიყვის აქტითა და 1920-იანი წლების ეროვნული წარმოშობის კვოტებით დაწყებული, მეორე მსოფლიო ომის დროს იაპონელი ამერიკელების ინტერნირებითა და მიმდინარე ICE–რეიდებით დამთავრებული — ემიგრანტები განაგრძობენ ამერიკაში ჩამოსვლას უკეთესი ცხოვრებისთვის.

„ეს მსოფლიოში უდიდესი ქვეყანაა. თუ ეს არ იცით, მაშინ არ გიმოგზაურიათ“, — ამბობს შაჰიდ ხანი, პაკისტანში დაბადებული მილიარდერი, რომელიც აშშ-ში თითქმის 60 წლის წინ ემიგრაციაში წავიდა და პირველი ქონება მსუბუქი და სატვირთო მანქანებისთვის ერთიანი ბამპერების დამზადებით დააგროვა. „სადაც არ უნდა ვმგზავრობდე ტაქსით, ბარსელონაში, პარიზსა თუ ლონდონში, საუბრისას ყველა ტაქსის მძღოლი ამბობს, რომ მათ შვილების ამერიკაში ჩასვლა სურთ“.

ემიგრანტების ეკონომიკური და ინოვაციური გავლენა

ემიგრანტების გარეშე აშშ დღევანდელივით აყვავებული ვერ იქნებოდა. Citi Research-ის მონაცემებით, 1990-დან 2016 წლამდე, ტექნოლოგიური ბუმისა და დიდი რეცესიის პერიოდს შორის, აშშ-ის ეკონომიკური ზრდა მიგრაციის გარეშე 15 პროცენტული პუნქტით დაბალი იქნებოდა. 1994-დან 2023 წლამდე აშშ-ში ემიგრანტებმა $14.5 ტრილიონის კუმულაციური ფისკალური ნაშთი გამოიმუშავეს, რაც იმას ნიშნავს, რომ მათ გადასახადებში გაცილებით მეტი გადაიხადეს მიღებულ სახელმწიფო შეღავათებთან შედარებით (Cato Institute-ის მონაცემებით).

ისინი ასევე ინოვაციების მთავარი მამოძრავებელი ძალაა. Deloitte Insights-ის კვლევის თანახმად, აშშ-ში ყოველი ოთხი პატენტიდან ერთს ემიგრანტები ფლობენ.

„ინოვაციების დაცვისა და ხელშეწყობისთვის პატენტებს სასიცოცხლო მნიშვნელობა აქვთ“, — ამბობს მილიარდერი ბიოტექნოლოგიური მეწარმე და ინვესტორი ნუბარ აფეიანი, რომელსაც 100-ზე მეტი პატენტი აქვს მინიჭებული. ლიბანში, სომეხი მშობლების ოჯახში დაბადებული, ის 1975 წელს სამოქალაქო ომს კანადაში გაექცა, 1983 წელს აშშ-ში ჩავიდა დოქტორის ხარისხის მისაღებად, და 2010 წელს მასაჩუსეტსში კოვიდის ვაქცინის მწარმოებელი Moderna-ს თანადამფუძნებელი გახდა. „ერთია იმის თქმა, რომ პატენტების მეოთხედი ემიგრანტებისგანაა. მაგრამ რამდენი ასეთი პატენტი არ იარსებებდა ემიგრანტების წვლილის გარეშე? არ გამიკვირდება, თუ ეს რიცხვი კიდევ უფრო დიდი გახდება, რადგან ეს გუნდური სპორტია“.

ემიგრანტებმა დააარსეს, ან მნიშვნელოვანი როლი ითამაშეს ამერიკის მრავალი უდიდესი კომპანიის შექმნაში, მათ შორის: Nvidia, Google, Microsoft, Broadcom და Tesla.

ბევრმა მათგანმა ასევე უზარმაზარი პირადი ქონება დააგროვა. აშშ-ში 189 უცხოეთში დაბადებული მილიარდერია, რომელთა ჯამური ქონება $2.4 ტრილიონს შეადგენს. მათი დაარსებული ან მართული კომპანიები მილიონზე მეტ ადამიანს ასაქმებენ. ამ მილიარდერების უმეტესობა — მათგან 141 — ახლა მოქალაქეა (16-ით მეტი, ვიდრე ერთი წლის წინ და 53%-ით მეტი, ვიდრე 2022 წელს). მათ შორის არიან პლანეტის ათი უმდიდრესი ადამიანიდან სამი: Tesla-სა და SpaceX-ის ხელმძღვანელი ილონ მასკი, Google-ის თანადამფუძნებელი სერგეი ბრინი და Nvidia-ს იენსენ ჰუანგი.

სავიზო ბარიერები და გამოწვევები

ამერიკა ამას ხელს ყოველთვის არ უწყობდა. Zoom-ის ერიკ იუანს რვაჯერ უთხრეს უარი აშშ-ის ვიზაზე, სანამ მეცხრე ცდაზე დააკმაყოფილებდნენ. არავინდ სრინივასი UC Berkeley-ში 2017 წელს ჩავიდა კომპიუტერულ მეცნიერებებში დოქტორის ხარისხის მისაღებად და OpenAI-ში, DeepMind-სა და Google-ში მკვლევარ მეცნიერად მუშაობდა 2022 წელს Perplexity AI-ის დაარსებამდე. მიუხედავად იმისა, რომ მისი ქონება დაახლოებით $2.1 მილიარდს შეადგენს და 250-მდე ადამიანს ასაქმებს, სრინივასს 2025 წლის დასაწყისისთვის ჯერ კიდევ არ ჰქონდა მწვანე ბარათი; მან უარი თქვა კომენტარის გაკეთებაზე იმასთან დაკავშირებით, გადაიჭრა თუ არა ეს საკითხი საბოლოოდ.

საქმე მხოლოდ ემიგრანტებში არაა — მათი შვილებიც უკეთეს ამერიკას ქმნიან. Yale-ის ეკონომისტის, ლია ბუსტანის და მისი Stanford-ის კოლეგის, რან აბრამიცკის კვლევის თანახმად, ბოლო 130 წლის განმავლობაში, მეორე თაობის ემიგრანტები შემოსავლებით თითქმის ყოველთვის უტოლდებოდნენ ან სჯობნიდნენ თავიანთ ადგილობრივ თანატოლებს. ბევრი ახალგაზრდა მილიარდერი ტექნოლოგიური დამფუძნებელი სწორედ მეორე თაობას წარმოადგენს:

ადარშ ჰირემათი & სურია მიდჰა (Mercor)
ამან სანგერი (Cursor)
ბაიჯუ ბჰატი (Robinhood)
ალექსის ოჰანიანი (Reddit)

„ემიგრანტების შვილებს, განსაკუთრებით ღარიბი ოჯახებიდან, საოცარი აღმავალი მობილობა ახასიათებთ, – ამბობს აბრამიცკი. – და ეს ტენდენცია შეინიშნება უმეტეს გამგზავნ ქვეყნებში – როგორც დღეს, ასევე 100 წლის წინ”.

ამერიკელად გახდომის შესაძლებლობა

მიუხედავად იმისა, რომ ამერიკის დახვედრა ხშირად არცთუ ისე თბილი იყო, ისტორიულად, ის ახალმოსულებს სთავაზობდა ისეთ რამეს, რაც დედამიწაზე სხვაგან არსად იყო ხელმისაწვდომი: შანსს, გახდნენ ნამდვილად ამერიკელები. ჩვენი ეროვნული იდენტობის საფუძველია ის, რომ აქ მცხოვრებ ნებისმიერ ადამიანს შეუძლია გახდეს ამერიკელი, მიუხედავად იმისა, თუ სად დაიბადა.

59 წლის რატმირ ტიმაშევი აშშ-ში პირველად 1992 წელს ჩავიდა, რათა Ohio State-ის ასპირანტურაში ესწავლა, რუსეთის პრესტიჟულ Moscow Institute of Physics and Technology-ში ფიზიკის მაგისტრის ხარისხის მიღების შემდეგ.

„მე უბრალოდ მჭირდებოდა მეწარმეობისა და კაპიტალიზმის საფუძვლების შესწავლა. ბოსტონი, ნიუ-იორკი, სან-ფრანცისკო, კოლუმბუსი, სულ ერთი იყო. ეს ყველაფერი ამერიკაა“, – ამბობს ის.

საბოლოოდ, ის ოჰაიოში აღმოჩნდა, სადაც კოლუმბუსში ორი წარმატებული პროგრამული უზრუნველყოფის კომპანია დააარსა: Aelita Software-ი (რომელიც 2004 წელს $115 მილიონად გაყიდეს) და Veeam-ი (რომელიც 2020 წელს Insight Partners-მა $5 მილიარდად შეიძინა).

2005 წელს ტიმაშევი ცოტა ხნით რუსეთში დაბრუნდა, მაგრამ მალევე იმედგაცრუებული დარჩა. „მაშინვე მივხვდი, რომ არ მომწონს პუტინის მიერ აშენებული ქვეყანა და შემდეგ შვეიცარიაში გადავედით“, ამბობს ის. თუმცა, აშკარა იყო, რომ იქ ის შინაურად თავს ვერასდროს იგრძნობდა. „ვიცოდი, რომ ვერასდროს გავხდებოდით ადგილობრივი, ვერასდროს გავხდებოდით შვეიცარიული საზოგადოების ნაწილი“. ამიტომ 2014 წელს ის აშშ-ში დაბრუნდა და 2025 წელს მოქალაქეობა მიიღო.

„შეგიძლია გერმანიაში ან ბრიტანეთში წახვიდე და საკუთარი ბიზნესი ააშენო, მაგრამ ვერასდროს იქნები გერმანელი ან ბრიტანელი. მაგრამ თქვენ ამერიკელი გახდებით, თუ ჩვენს ღირებულებებს გაიზიარებთ. ეს ქვეყანა მთლიანად ემიგრანტებისგან შედგება“.

1995 წელს, როდესაც თავდაცვის ტექნოლოგიების მეწარმე პოლ ლვინი 10 წლის იყო, აშშ-ის საელჩო დაეხმარა მას, მის დედასა და ორ და-ძმას ბირმიდან კალიფორნიაში ფარულად გადაყვანაში, სადაც ხუთი წლით ადრე გაქცეული მამამისი ცხოვრობდა. პირველი ამერიკელი, ვინც მან ნახა, საელჩოს საზღვაო ქვეითი იყო, რამაც საბოლოოდ აშშ-ის სამხედრო სამსახურში შესვლა შთააგონა.

ლვინმა საზღვაო აკადემია დაამთავრა, 11 წელი გაატარა საზღვაო ფლოტში (მათ შორის ორი – სპარსეთის ყურეში), გახდა მფრინავი ოფიცერი და სამი საბრძოლო მედალი მოიპოვა. დღეს, 40 წლისა, ის ცდილობს აშშ-ის სამხედრო ძალების დრონების ერთ-ერთი სანდო სპეციალისტი გახდეს. მისმა ფირმამ, Havoc-მა, ახლახან დაასრულა დაფინანსების $100–მილიონიანი რაუნდი.

„აშშ განსაკუთრებული ადგილია, – ამბობს ის. – შესაძლოა დღეს წვრილმანებით მევაჭრა. მე კი ეროვნული უსაფრთხოების კომპანიას ვმართავ“.

მეწარმეობის რისკები და სტუდენტური ნაკადი

ემიგრანტები უფრო მეტად არიან მიდრეკილნი მეწარმეობისკენ და ნაკლებად ეშინიათ წარუმატებლობის. „იმისათვის, რომ დატოვო შენი ქვეყანა და სხვა ადგილას გადახვიდე საცხოვრებლად, უკვე ცოტა რისკის მოყვარული უნდა იყო“, – ამბობს Replit-ის მასადი.

სანჯაი გაჯენდრა, Astera Labs-ის მილიარდერი თანადამფუძნებელი, რომელიც ინდოეთიდან 1999 წელს სამუშაო ვიზით ემიგრაციაში წავიდა, დასძენს: „თქვენ არ ღელავთ წარუმატებლობაზე, რადგან მაშინაც კი, თუ დაენარცხეთ, ისევ იმ ეტაპზე ბრუნდებით, სადაც საქმეები საკმაოდ ცუდადაა. თქვენ რისკზე წასვლის რეჟიმში ხართ“.

80%-ით უფრო ხშირად იწყებენ ემიგრანტები ახალ ბიზნესს ადგილობრივებთან შედარებით (MIT-ის კვლევა).
1.3 მილიონი ემიგრანტი ფლობს ბიზნესს აშშ-ში — ეს ყოველი მეხუთე ბიზნესის მფლობელია (20%-ზე მეტი).
46% — ამერიკის 500 უდიდესი კორპორაციიდან (Fortune 500) ემიგრანტების ან მათი შვილების დაარსებულია.

პოტენციური ემიგრანტებისთვის აშშ-ში ჩასვლის ყველაზე გავრცელებული ლეგალური გზა სტუდენტობაა. „შესანიშნავი განათლების მიღების შესაძლებლობა და ჩემი პოტენციალის სრულად გამოვლენის უნარი არის ის, რამაც აშშ-სკენ მიბიძგა“, — ამბობს ჯიტენდრა მოჰანი, Astera Labs-ის თანადამფუძნებელი, რომელიც Stanford-ში 1994 წელს ჩავიდა და დღეს 35-ზე მეტი პატენტის მფლობელია.

Kleiner Perkins-ის ვენჩურული კაპიტალისტი მამუნ ჰამიდი აღნიშნავს, რომ დაახლოებით 100 კომპანიიდან 75%-ს, რომლებშიც მათ ბოლო ხუთი წლის განმავლობაში ინვესტიცია ჩადეს, სულ მცირე, ერთი ემიგრანტი დამფუძნებელი ჰყავს. თუმცა ის წუხს, რომ NAFSA-ს მონაცემებით, აშშ-ში საერთაშორისო სტუდენტების ჩარიცხვა ბოლო ერთი წლის განმავლობაში 20%-ით შემცირდა ბაკალავრიატზე, ხოლო 24%-ით მაგისტრატურაზე.

H-1B ვიზები და მწვანე ბარათის პრობლემატიკა

H-1B–ვიზის მიღება წლების განმავლობაში ურთულესი პროცესია. გასულ წელს აპლიკანტების ორმა მესამედმა ვიზა ვერ მიიღო. ადმინისტრაციის გადაწყვეტილებამ, გადაახდევინოს ახალი H-1B–ვიზებისთვის აშშ-ის დამსაქმებლებს $100,000, შესაძლოა მძიმე დარტყმა მიაყენოს ტალანტების მოზიდვას.

Nvidia-ს წარმომადგენელმა იენსენ ჰუანგმა განაცხადა, რომ მათი მასშტაბის კომპანიას შეუძლია ასეთი ხარჯების გაწევა (2025 ფისკალურ წელს კომპანიამ 1,767 H-1B ვიზა მიიღო, რაც $177 მილიონამდე ჯდება), თუმცა მცირე კომპანიები და უნივერსიტეტები ამას ვერ შეძლებენ.

მწვანე ბარათის მიღება კიდევ უფრო რთულია. ინდოეთში დაბადებული მილიარდერი ჯიოტი ბანსალი (Harness-ის დამფუძნებელი, $5.5 მლრდ) იხსენებს: „მწვანე ბარათს შვიდი წელი ველოდი. ამ დროის განმავლობაში ვერ შევძელი სამსახურის მიტოვება და კომპანიის დაარსება. ეს ხომ ამერიკული ოცნებაა მეწარმეობის შესახებ?“

ჯანდაცვა, მშენებლობა და სოფლის მეურნეობა

ტექნოლოგიების გარდა, ემიგრანტები კრიტიკულად მნიშვნელოვანი არიან სხვა სექტორებშიც:

ჯანდაცვა: მუშაკთა 19% და ექიმებისა თუ ქირურგების 25%-ზე მეტი ემიგრანტია.
მშენებლობა და სოფლის მეურნეობა: ემიგრანტები სამუშაო ძალის 25%-ზე მეტს შეადგენენ.
მაიამი: მშენებლობისა და წარმოების სამუშაო ადგილების 70%-ზე მეტი ემიგრანტებს უკავიათ.

შაჰიდ ხანი (Flex-N-Gate) აღნიშნავს, რომ მის ქარხნებში ემიგრანტების წილი 30-დან 70%-მდე მერყეობს: „კომპეტენტური სამუშაო ძალის გარეშე, ჩვენ — ნებისმიერი სხვა კომპანიის მსგავსად — ვერ ვიფუნქციონირებთ. ემიგრანტები ამერიკულ ქარხნებში სამუშაო ადგილებზე არსებულ სიცარიელეს ავსებენ“.

Yale-ისა და Stanford-ის ეკონომისტების (ბუსტანი და აბრამიცკი) კვლევები აჩვენებს, რომ ემიგრაციის შეზღუდვას არასდროს მოუტანია სარგებელი ადგილობრივი ამერიკელების ხელფასების ზრდისთვის.